KINH TẾ TRỞ THÀNH
NGÔN NGỮ CỦA QUYỀN LỰC HIỆN ĐẠI

Thế giới điều hành bằng kinh tế

​

Từ thuở nhân loại bước vào thời cận đại, con người từng tin rằng thế giới được dẫn dắt bởi tôn giáo, bởi ý thức hệ, bởi sức mạnh quân sự, hay bởi những bậc lãnh đạo có uy quyền. Nhưng càng đi sâu vào thế kỷ XXI, một sự thật càng trở nên hiển nhiên: kinh tế mới là nền tảng chi phối mọi hoạt động của thế giới.

Những biến động lớn của thời cuộc — từ chiến tranh thương mại, trừng phạt tài chính, chuyển dịch chuỗi cung ứng, cho đến cạnh tranh kỹ thuật — đều mang một mẫu số chung: lợi ích kinh tế.

Câu nói “Kinh tế điều hành thế giới” vì vậy không phải là lời cường điệu, mà là chiếc chìa khóa giúp ta hiểu rõ bản chất của trật tự hoàn cầu hiện nay. Muốn hiểu thế giới, phải hiểu kinh tế; muốn hiểu quyền lực, phải nhìn vào động lực kinh tế ẩn sau nó.

​

1. Kinh tế tái định nghĩa quyền lực quốc gia

* Từ quyền lực quân sự đến quyền lực kinh tế

​

Trong thời phong kiến, quyền lực dựa trên đất đai và binh lực. Sang thế kỷ XX, quyền lực dựa trên ý thức hệ và vũ khí nguyên tử. Nhưng trong thế kỷ XXI, quyền lực ngày càng được đo bằng:

• sức mạnh của nền kinh tế,

• trình độ kỹ thuật,

• khả năng kiểm soát chuỗi cung ứng hàng hoá,

• và ảnh hưởng trong các định chế tài chính quốc tế.

Một quốc gia có thể có quân đội hùng mạnh, nhưng nếu kinh tế suy yếu, họ không thể duy trì kỹ nghệ quốc phòng, không thể mở rộng thương mại, và càng không thể định hình cán cân lực lượng thế giới.

Ngược lại, những quốc gia có tiềm lực kinh tế lớn có thể ảnh hưởng đến hành vi của nước khác mà không cần dùng đến vũ lực: chỉ bằng chế tài thương mại, hạn chế kỹ nghệ, hay kiểm soát dòng tư bản (vốn).

Đó là quyền lực "mềm" nhưng bền bỉ, thấm sâu và lan rộng hơn bất kỳ đạo quân nào.

 Ngoại giao kinh tế – hình thức quyền lực mới

Ngoại giao ngày nay không chỉ là đối thoại chính trị, mà là đối thoại về lợi ích kinh tế.
Các hiệp định thương mại, các dự án hạ tầng xuyên lục địa, các quỹ đầu tư chiến lược… đều là công cụ mở rộng ảnh hưởng.

Một quốc gia có thể không cần mở rộng lãnh thổ, nhưng chỉ cần:

• một đồng tiền mạnh,

• một công ty kỹ thuật dẫn đầu,

• hay một mạng lưới đầu tư toàn thế giới

là đã có thể định hình trật tự khu vực và thế giới.

Trong thời đại này, ai kiểm soát dòng tư bản, người ấy nắm quyền lực thực sự.

​

 

2. Kinh tế định hình cấu trúc xã hội và hành vi con người

* Tầng lớp trung lưu – cột trụ của xã hội hiện đại

​

Không có tầng lớp nào quan trọng đối với sự ổn định xã hội hơn tầng lớp trung lưu.
Họ tiêu thụ, họ đóng thuế, họ duy trì niềm tin vào thể chế. Nhưng tầng lớp này chỉ có thể lớn mạnh khi nền kinh tế tạo ra:

• việc làm ổn định,

• lợi tức tăng theo thời gian,

• cơ hội thăng tiến xã hội.

Khi kinh tế suy yếu, tầng lớp trung lưu bị thu hẹp, bất bình đẳng gia tăng, và xã hội dễ rơi vào phân cực.

Lịch sử cho thấy: mọi cuộc khủng hoảng chính trị lớn đều có gốc rễ từ kinh tế.

​

* Kinh tế và lựa chọn của mỗi cá nhân

Kinh tế không chỉ định hình xã hội, mà còn định hình từng số phận:

• người trẻ chọn nghề theo triển vọng lợi tức,

• người lao động rời quê để tìm cơ hội nơi đô thị,

• gia đình cân nhắc việc sinh con dựa trên chi phí giáo dục,

• người tiêu thụ thay đổi thói quen theo giá cả và lợi tức.

Kinh tế vì vậy không chỉ điều hành thế giới bên ngoài, mà còn điều hành thế giới nội tâm: ước vọng, lựa chọn, và niềm tin.

​

* Kinh tế và đời sống văn hóa

Ngay cả văn hóa — lĩnh vực tưởng như phi vật chất — cũng chịu ảnh hưởng sâu sắc của kinh tế:

• phim ảnh được sản xuất theo thị hiếu  thế giới,

• âm nhạc bị chi phối bởi các nền tảng liên mạng,

• liên mạng xã hội định hình khuynh hướng tiêu thu,

• thương hiệu trở thành biểu tượng văn hóa.

Kinh tế len lỏi vào mọi ngõ ngách đời sống, trở thành “hệ điều hành” vô hình của xã hội hiện đại.

​

 

3. Kinh tế – động lực của hợp tác và xung đột

* Hợp tác vì lợi ích chung

Thương mại tạo ra sự phụ thuộc lẫn nhau. Khi các quốc gia cùng có lợi, họ có động lực duy trì hòa bình.
Những hiệp định thương mại, những liên minh kinh tế, những dự án hạ tầng xuyên biên giới… đều là minh chứng cho việc kinh tế thúc đẩy hợp tác.

​

* Xung đột vì lợi ích kinh tế

Nhưng kinh tế cũng là nguồn gốc của tranh chấp:

• cạnh tranh kỹ nghệ,

• tranh giành tài nguyên,

• kiểm soát thị trường,

• chiến tranh tiền tệ,

• đứt gãy chuỗi cung ứng.

Thế giới vì vậy vừa gắn bó, vừa phân chia.

Các quốc gia hợp tác vì lợi ích, nhưng cũng cạnh tranh vì lợi ích.

Đó là nghịch lý của thời đại hoàn cầu hóa.

​

4. Kinh tế – thước đo của sự bền vững xã hội

* Khi kinh tế vững, xã hội an

Một xã hội bền vững cần:

• cơ hội cho người trẻ,

• an sinh cho người yếu thế,

• niềm tin vào tương lai.

Khi kinh tế ổn định, con người dễ chấp nhận cải cách, dễ tin vào thể chế, và dễ hướng đến tương lai.

​

* Khi kinh tế suy, mọi giá trị bị thử thách

Khi kinh tế khủng hoảng:

• tội phạm gia tăng,

• cực đoan chính trị trỗi dậy,

• niềm tin vào chính quyền suy giảm,

• xã hội phân cực sâu sắc.

Đây là bài học của Đại Khủng Hoảng 1929, khủng hoảng tài chính 2008, và nhiều biến động gần đây.

Kinh tế vì vậy không chỉ là một lĩnh vực, mà là nền móng của trật tự xã hội.

​

5. Kinh tế – ngôn ngữ chung của nhân loại

* Thế giới không còn chia rẽ bởi ý thức hệ

Nếu thế kỷ XX bị chia rẽ bởi ý thức hệ, thì thế kỷ XXI được kết nối bởi thương mại, kỹ nghệ và dòng tư bản (vốn).

Dù khác biệt văn hóa hay thể chế, các quốc gia vẫn có thể hợp tác nếu có lợi ích kinh tế chung.

​

5.2. Mẫu số chung của mọi nền văn minh

Kinh tế trở thành ngôn ngữ chung vì:

• ai cũng cần việc làm,

• ai cũng cần ổn định,

• ai cũng mong tương lai tốt đẹp hơn.

Kinh tế vì vậy là điểm gặp gỡ của mọi dân tộc.

​

 

Kết luận: Kinh tế – trục xoay của quyền lực và trật tự thế giới

“Kinh tế điều hành thế giới” không phải là khẩu hiệu, mà là sự thật nền tảng của thời đại chúng ta.

Kinh tế định hình quyền lực quốc gia.
Kinh tế định hình cấu trúc xã hội.
Kinh tế định hình hành vi cá nhân.
Kinh tế định hình cả hòa bình lẫn xung đột.

Muốn hiểu thế giới, phải hiểu kinh tế.
Muốn thay đổi thế giới, phải bắt đầu từ kinh tế.
Muốn xây dựng xã hội bền vững, phải đặt kinh tế vào vị trí trung tâm của mọi chính sách.

​

P. Sáng, 58