TƯ TƯỞNG KINH TẾ CỦA
ADAM SMITH
(1723 - 1790)

 

Adam Smith được coi là cha đẻ của hệ thống kinh tế thị trường tự do. Quan điểm của ông về bản chất của con người và xã hội rất thiết thực. Ông tin rằng tư lợi hợp lý của cá nhân là động cơ thúc đẩy xã hội giải quyết các vấn đề do sự khan hiếm tạo ra. Ông cũng cho rằng khi tư lợi cá nhân được tôn trọng, cả xã hội sẽ đạt được những lợi ích tối hảo.

 

Ông viết, "Không phải vì lòng nhân từ của người bán thịt, người sản xuất la-ve (bia), hoặc người làm bánh mà ta mong có cho bửa ăn của ta; nhưng chỉ vì cái tư lợi của chính họ."- Adam Smith

​

Thật vậy, không phải vì mối quan tâm vị tha của họ đối với sự an lạc của kẻ khác mà những người làm bánh và người bán thịt cung cấp bánh mì và thịt cho ta. Họ làm như thế vì muốn có số tiền mà ta trả khi mua sản phẩm của họ. Trên thực tế, các nhà sản xuất tranh nhau sản xuất hàng hóa và dịch vụ tốt hơn với chi phí tối thiểu để bán cho người tiêu thụ hầu đạt được lợi nhuận tối đa. Người tiêu thụ và nhà sản xuất, cả hai đều đạt được cái mà họ mong muốn trong việc trao đổi giữa tiền và hàng hóa. Người tiêu thụ cần hàng hóa và dịch vụ để tiêu thụ, trong khi đó nhà sản xuất muốn bán hàng hóa và dịch vụ để kiếm lợi nhuận.

​

Trong nền kinh tế thị trường tự do, các nhà sản xuất kiếm được lợi nhuận cao vì họ cung cấp cho giới tiêu thụ các sản phẩm mà người tiêu thụ cần đến và quý chuộng. Nếu một công ty không cung cấp hàng hóa và dịch vụ có giá trị, không ai muốn mua, công ty này sẽ phải chịu lỗ và cuối cùng phải đóng cửa.

​

Cũng tương tự như thế, trên thị trường lao động, người công nhân làm việc chỉ vì tư lợi của mình. Tuy nhiên, họ mang lại lợi ích cho xã hội bởi vì khi làm việc để lấy tiền trên một thị trường cạnh tranh, người công nhân phải tạo ra những gì người khác cần đến hoặc mong muốn.

Adam Smith viết:

"Anh ta [người công nhân] chỉ muốn đạt được cái tư lợi của riêng mình, và trong trường hợp nầy cũng như trong nhiều trường hợp khác, một bàn tay vô hình dẫn dắt và thúc đẩy anh ta đến một kết quả ngoài ý định của mình."

​

Trên thực tế, có một mối liên kết trực tiếp giữa sự phục vụ tha nhân và việc thu nhận lợi tức. Lợi tức mang lại cho người công nhân động lực để làm việc chăm chỉ và phát triển các năng khiếu để cung cấp cho người khác những hàng hóa hoặc dịch vụ có giá trị mà họ quý chuộng.

​

Adam Smith tin rằng nền kinh tế sẽ phát triển nhanh chóng trong một môi trường tự do cạnh tranh và hoạt động theo luật tự nhiên của vũ trụ. Tư tưởng này là nền tảng của hệ thống kinh tế thị trường tự do. Ông nhấn mạnh rằng tư lợi cá nhân không phải là vô đạo đức.

 

Ông giải thích: 

"Con người hầu như thường xuyên có dịp cần sự giúp đỡ của người anh em của mình, và thật là vô vọng nếu anh ta mong đợi điều đó chỉ do lòng nhân từ của người anh em mà thôi." (Adam Smith, 1776).

​

Ngày nay, lý thuyết "bàn tay vô hình" được trình bày như một hiện tượng tự nhiên. Nó hướng dẫn nền kinh tế thị trường tự do nhằm đạt được sự hữu hiệu qua lực lượng cung và cầu. Chính tư lợi cá nhân, được bao đảm bởi quyền tư hữu, là động lực khiến cho cá nhân trong xã hôi tranh để canh tân và sáng tạo hàng hóa và dịch vụ mới để phục vụ con người và xã hội. Ngược lại, trong một nước mà quyền tư hữu và tư lợi cá nhân bị cấm đoán, con người không có động lực hoặc niềm khích lệ để làm việc, canh tân và sáng tạo các sản phẩm và dịch vụ mới để phục vụ con người. Do đó, trong các nền kinh tế chỉ huy, chính quyền kiểm soát hoàn toàn các hoạt động kinh tế và người dân không có quyền tư hữu cũng như tư lợi cá nhân, cả nước phải lâm vào tình trạng nghèo nàn. Chính vì thế mà Liên Bang Sô Viết đã phải sụp đổ, nước Nga và các quốc gia Đông Âu đã bỏ hệ thống kinh tế chỉ huy và chuyển sang nền kinh tế thị trường.

​

Tưởng cũng nên lưu ý rằng mặc dù tin vào "bàn tay vô hình", Adam Smith thừa nhận rằng chính phủ có một vai trò quan trọng. Đặc biệt, ta cần chính phủ trong việc thực thi các hợp đồng giữa các cá nhân (hoặc các nhóm cá nhân) và cung cấp các tiện nghi công cộng như đường xá và cầu cống. Quan điểm kinh tế của Adam Smith là nền tảng của nền kinh tế cổ điển.

​

Nguyễn Văn Sáng, 58