Ba câu hỏi trước khi nói

Có một giai thoại thường được gán cho Socrates – triết gia Hy Lạp cổ đại nổi tiếng với phương pháp đối thoại và thói quen đặt câu hỏi trước khi tin, trước khi nói và trước khi phán xét. Dù không phải là một ghi chép lịch sử chính thức, câu chuyện này lại chạm rất sâu vào đời sống đạo đức của con người hôm nay.

Chuyện kể rằng, một ngày nọ Socrates gặp một người quen trên đường. Người ấy hào hứng nói:

“Ông có biết tôi vừa nghe một chuyện về bạn ông không?”

Socrates điềm tĩnh đáp:

“Khoan đã. Trước khi anh kể, cho tôi hỏi anh ba câu. 

Câu hỏi thứ nhất:

“Anh có chắc những điều anh sắp nói là sự thật không?”

Người kia ngập ngừng: “Không chắc. Tôi chỉ nghe người khác kể lại…”

Socrates nhẹ nhàng: “Vậy tức là anh không chắc.”

Câu hỏi thứ hai:

“Những điều anh sắp nói có phải là điều tốt đẹp về người bạn ấy không?”

“Không, ngược lại là đằng khác.”

Socrates tiếp lời: “Vậy là anh sắp nói điều không hay, mà lại không chắc nó có thật.”

Câu hỏi thứ ba:

“Những điều anh sắp nói có giúp ích gì cho tôi không?”

Người kia thú nhận: “Thật ra là không.”

Nghe xong, Socrates kết luận:

“Nếu điều anh sắp nói không chắc là sự thật, không tốt đẹp, lại cũng chẳng ích lợi gì, thì tại sao phải nói ra?”

Trong một thời đại mà tin đồn lan nhanh hơn sự thật, nơi mạng xã hội khiến bất cứ ai cũng có thể trở thành “người truyền tin”, ba câu hỏi ấy càng trở nên cần thiết. Rất nhiều tổn thương không bắt nguồn từ ác ý, mà từ sự thiếu suy xét. Người ta nói vì nghe được, chia sẻ vì thấy hấp dẫn, phán xét vì cảm xúc, mà quên rằng mỗi lời nói đều có thể trở thành một mũi dao vô hình.

Không phải mọi điều ta biết đều cần nói ra.

Không phải mọi điều đúng đều cần công bố.

Và không phải điều gì được nói nhiều cũng là điều đáng nói.

Câu chuyện ấy phản ánh một chân lý giản dị nhưng sâu sắc: Một lời nói thiếu kiểm chứng gieo mầm nghi kỵ. Một lời nói thiếu tình thương phá nát sự gắn kết mà chúng ta hằng vun đắp.

Vậy trước khi nói về một ai đó, hãy dừng lại tự hỏi:

Lời này nó có THẬT không? Nó có TỐT không? Nó có CẦN THIẾT không? Và nó có giúp ích cho sự BÌNH AN không?

(FX. Vũ Quốc Tịch)