Ngày về | Exluros

Bài thơ "Ngày Về" mang đậm chất trữ tình, bi tráng và thể hiện nỗi niềm của một người sau mười năm xa cách, trở lại quê hương trong một hoàn cảnh lịch sử đầy biến động (thường được hiểu là sau biến cố 1975).

1. Bối Cảnh và Cảm Xúc Chủ Đạo (Khổ I & II)

Thiên nhiên bi ai: Cảnh vật mở đầu bằng những hình ảnh mạnh mẽ, mang tính dự báo: "mây cuộn gió gào," "Lá thu tơi tả," "sỏi đá buồn cuối bãi hoang sơ." Thiên nhiên không yên bình mà đồng điệu với tâm trạng bàng hoàng, tan tác của nhân vật trữ tình.
Không gian lịch sử: "Ngày về" không phải là niềm vui đoàn tụ mà là sự chứng kiến "bản cảnh điêu tàn," đất nước "vò vỏ cư tang." Câu thơ "Mười năm bại tán não nề / Mười năm ẩm lệ sơn khê bẽ bàng!" trực tiếp nói lên nỗi đau của sự thất bại, của kiếp sống "cải tạo" hoặc tha hương.
Hình ảnh người mẹ: Hình ảnh người mẹ là đỉnh điểm của nỗi đau cá nhân và lòng biết ơn. "Ba gian trống trải mẹ ngồi đợi con / Da nhăn tóc bạc lưng khòm." Sự hy sinh thầm lặng của mẹ tương phản với sự dang dở, "trắng tay" của con.

2. Sự Cô Đơn và Thất Vọng (Khổ III)

Sự cô độc: Người về như "gã cuồng say" nhưng chỉ nhận lại sự lạnh nhạt: "Bạn tri kỷ hững hờ ngoảnh mặt / Người đồng song vắng bặt tăm hơi." Nỗi thất vọng xã hội lên đến cực điểm khi đối diện với sự im lặng của vũ trụ và con người: "Hỏi trời trời nín, hỏi người người lơ!"
Ý thức dân tộc: Tác giả mở rộng nỗi buồn ra khỏi cá nhân để nhìn vào tình cảnh chung của dân tộc: "Giờ dân Việt bơ phờ trông thấy." Hình ảnh "xe cát dã tràng biển Đông" thể hiện sự bất lực, vô vọng của bao nhiêu công sức đã đổ ra.

3. Sự Giải Thoát và Niềm Hy Vọng Lịch Sử (Khổ IV)

Sám hối và Chiêm nghiệm: Nửa đêm giật mình, "Dập đầu sám hối tội tình ai gây" là sự đối diện với cái chung, cái riêng, nỗi đau bị đày đọa (hàng lớp lớp phơi thây núi rừng) và sự bất công của thời cuộc ("Ngưu đầu mã diện reo mừng").
Thái độ bất khuất: Dù đau thương, nhà thơ vẫn tìm thấy sự an ủi trong cái vĩnh hằng: "Bèo mây trăng gió trọn đời của ta." Sự cam chịu (Quên quên một kiếp ba sinh) được cân bằng bởi niềm tin vào Quy luật của Tạo hóa ("Thiên võng khó dò," "Sinh ly, dị diệt là trò hóa công").
Khát vọng cuối cùng: Khổ cuối là lời nhắn gửi, lời thề thốt: "Hỡi người mài kiếm bên sông / Cho ta trao gởi nỗi lòng dân Nam." Đây là sự ủy thác nỗi đau, là lời hẹn ước chờ đợi "thời đại lớn giải oan cừu này."

Tổng Kết Nghệ Thuật

Thể thơ: Lục bát biến thể, nhịp điệu mạnh mẽ, trầm hùng, xen lẫn những đoạn trữ tình sâu lắng.
Ngôn ngữ: Giàu tính biểu cảm, sử dụng nhiều từ Hán Việt trang trọng, bi tráng (sơn khê, lưu ly, đoạn trường, từ mẫu, thâm ân, thiên võng, hóa công).
Hình ảnh: Mang tính ước lệ và biểu tượng cao, gắn liền với nỗi đau thời đại (mây cuộn gió gào, thuyền xa bến sầu, nhịp cầu gãy đôi, phơi thây núi rừng).

"Ngày Về" là tiếng lòng u uẩn, bi thiết của một người con trở về sau biến cố lịch sử, mang theo nỗi đau cá nhân, nỗi buồn đất nước, nhưng vẫn giữ vững niềm tin vào công lý và sự xoay vần của lịch sử, đồng thời truyền tải nỗi lòng đó cho thế hệ tiếp nối.